Người xưa nói chuyện cầm quân, nhưng đọc kỹ thì thấy đó cũng chính là đạo dùng người, chọn người và giao việc. Dù là trị nước, cầm quân hay điều hành một tập thể, thì gốc vẫn là con người.
Một người đứng đầu giỏi không phải là người tự mình làm hết mọi việc, mà là người biết nhìn người, biết dùng người, biết trao quyền đúng lúc và giữ lòng người cho yên. Bởi vậy, những điều trong sách xưa đến nay vẫn còn nguyên giá trị.
Muốn dùng người, trước hết phải biết xét người
Người xưa dạy rằng muốn biết một người có đáng giao việc lớn hay không thì không thể chỉ nghe vài lời nói bên ngoài. Muốn biết thật, phải nhìn họ trong nhiều hoàn cảnh khác nhau.
Phải hỏi chuyện để biết họ hiểu việc đến đâu. Phải gạn thêm để biết họ có biết ứng biến hay không. Phải dò xét để biết họ có thật lòng, có ngay thẳng hay không. Phải nhìn cách họ giải thích một việc để biết tâm tính và đức độ. Cũng phải xem khi đứng trước tiền tài, trước cám dỗ, trước việc khó và trước lúc mất tự chủ, họ giữ mình ra sao.
Bởi bản chất của con người không bộc lộ hết khi thuận lợi. Chỉ khi gặp lợi, gặp khó, gặp áp lực, gặp cám dỗ thì cái thật mới lộ ra.
Dùng người là phải biết chỗ mạnh của từng người
Không phải ai cũng giống ai. Có người mạnh ở sự quyết đoán, có người mạnh ở sự tính toán. Có người giỏi xông pha, có người giỏi lo liệu. Có người hợp để đi đầu, có người hợp để ngồi tính đường dài.
Người gan dạ thì hợp việc khó, việc cần bứt phá, việc phải dám làm. Người mưu trí thì hợp việc tính kế, xoay chuyển tình thế, xử lý chuyện phức tạp. Nếu chỉ có dũng mà không có trí thì dễ hỏng việc. Nếu chỉ có trí mà không dám làm thì cũng khó thành công.
Cho nên, dùng người không phải là thấy ai giỏi thì cho làm tất cả, mà là đặt đúng người vào đúng chỗ. Người đứng đầu giỏi là người biết ai hợp việc gì.
Kẻ dễ động lòng thì dễ mắc bẫy
Người xưa nói rất rõ: ai dễ động lòng thì thường chưa phải người vững. Có người thấy lợi là ham. Có người mới được chút thế đã coi thường đối thủ. Những người như vậy rất dễ mắc sai lầm.
Ngược lại, người thật sự giỏi thì không dễ bị lay động. Họ không vì chút lợi mà đổi lòng, không vì một chút thuận lợi mà khinh suất. Đối đầu với người như vậy thì không thể chỉ dùng mẹo đơn giản, mà phải có cả trí lẫn cách giữ thế vững vàng.
Bài học ở đây rất sâu. Trong bất kỳ tập thể nào, người càng nông thì càng dễ bị cảm xúc, lợi ích và lời nói bên ngoài dẫn đi. Người càng chín thì càng biết giữ lòng mình.
Muốn thắng, phải biết mình và biết người
Một trong những lời dạy nổi tiếng nhất của người xưa là: biết mình biết người thì trăm trận trăm thắng.
Biết mình là biết mình mạnh ở đâu, yếu ở đâu, đội ngũ của mình đang thế nào, lòng người có yên không, ý chí còn vững không. Biết người là hiểu đối phương đang mạnh chỗ nào, hở chỗ nào, bên trong họ có vững không, có rối không.
Nhiều khi không phải ai mạnh hơn sẽ thắng, mà ai nhìn rõ hơn sẽ thắng. Đánh vào chỗ mạnh của đối phương thì rất dễ hao tổn. Nhưng nhìn ra chỗ yếu, chỗ hở, chỗ sơ suất mà đánh thì dễ thành công hơn nhiều.
Trong việc đời cũng vậy. Không nên làm việc theo cảm tính. Trước khi quyết định điều gì, phải nhìn rõ mình, rõ người, rõ thời thế.
Việc lớn không chỉ cần sức mà còn cần mưu
Người xưa phân biệt rất rõ giữa đánh chính diện và đánh bất ngờ. Có lúc phải đi đường ngay, có lúc phải đi đường vòng. Có lúc phải giữ thế chắc, có lúc phải biến hóa. Không có một cách nào dùng mãi cho mọi hoàn cảnh.
Bởi thế, người lãnh đạo không thể chỉ cứng một chiều. Cứng quá thì dễ gãy. Mềm quá thì dễ bị lấn. Giỏi là ở chỗ biết lúc nào cần tiến, lúc nào cần lui, lúc nào giữ, lúc nào đánh.
Mọi sự biến hóa đều phải dựa trên một cái gốc vững. Bên ngoài có thể linh hoạt, nhưng bên trong phải có kỷ luật. Bề ngoài có thể thay đổi, nhưng cái tâm và cái trục bên trong phải ổn.
Đã giao việc thì phải giao quyền
Đây là điều người xưa nói rất thẳng. Đã chọn được người rồi thì phải để người đó làm. Nếu người cầm việc nói lúc này nên tiến thì cho họ tiến. Nói chưa nên đánh thì đừng thúc ép. Nói chưa nên dùng lực thì đừng bắt dùng.
Vì nếu đã giao trách nhiệm mà lại không cho quyền quyết, thì người làm chỉ còn cái danh chứ không còn cái thực. Mệnh lệnh sẽ rối, việc sẽ chậm, người làm sẽ lúng túng.
Sai lầm lớn nhất trong dùng người là để người làm một đằng, người ngồi ngoài bàn một nẻo. Người chỉ ngồi nói thì không hiểu hết cái khó của người trực tiếp làm. Còn người trực tiếp làm thì bị kéo trái kéo phải, muốn tiến không được, muốn lui cũng không xong.
Đó là lý do nhiều việc hỏng không phải vì không có người giỏi, mà vì người giỏi không được tin và không được dùng đúng cách.
Trong một tập thể, hòa thuận là gốc
Người xưa rất coi trọng sự hòa mục. Trong một tổ chức, trên dưới không hòa thì khó làm việc lớn. Người với người không tin nhau thì lúc yên còn tạm, lúc nguy rất dễ rã.
Cấp trên với cấp dưới phải hòa. Người làm văn với người làm võ phải hòa. Người chỉ huy với người trực tiếp làm phải hòa. Có hòa thì mới biết nâng đỡ nhau, nhắc công cho nhau, cứu nhau khi gặp việc khó.
Một tập thể mạnh không chỉ vì có người giỏi, mà còn vì biết cùng lòng. Nơi nào ai cũng muốn hơn nhau, nói xấu nhau, ngăn cản nhau thì sớm muộn cũng sinh loạn.
Người gánh việc lớn phải được trọng thưởng
Người đứng đầu, người cầm việc lớn, người dám ra tuyến đầu luôn là người gánh rủi ro lớn nhất. Thành thì công thuộc về tập thể, nhưng bại thì họ là người chịu nặng nhất.
Bởi vậy, người xưa cho rằng không thể không trọng thưởng người gánh trách nhiệm lớn. Thưởng ở đây không chỉ là tiền bạc, mà còn là sự ghi nhận, sự tin cậy, danh dự và vị thế xứng đáng.
Muốn có người dám đứng ra gánh việc, trước hết phải biết quý người như vậy.
Người làm lãnh đạo không chỉ cần tài mà còn cần đức
Người xưa không nhìn người chỉ bằng khả năng làm việc, mà còn nhìn vào lòng người ấy đối với người khác.
Người chỉ biết che giấu sai trái, không hiểu nỗi khổ của người dưới thì không thể gánh việc lớn. Người siêng năng, cẩn thận, ngay thẳng thì có thể giao việc nhỏ đến vừa. Người biết lo xa, biết thương người, biết trọng người hiền, biết dùng người tài, biết giữ chữ tín thì mới có thể dẫn dắt được tập thể lớn.
Càng lên vị trí cao, tài thôi chưa đủ. Phải có đức. Có tài mà không có đức thì làm nhanh nhưng dễ làm hỏng. Có đức mà không có tài thì có lòng nhưng khó gánh việc lớn. Tốt nhất là người vừa có năng lực, vừa có lòng.
Làm việc lớn phải biết thời thế
Người xưa rất coi trọng thiên thời. Điều này không chỉ là ngày giờ hay thời tiết, mà còn là thời điểm.
Việc đúng mà làm sai lúc thì vẫn hỏng. Kế hay mà làm không đúng thời cũng chưa chắc thành. Vì vậy, ngoài việc nhìn người, còn phải nhìn thời. Có lúc nên tiến, có lúc nên chờ. Có lúc nên nói, có lúc nên im. Có lúc nên làm mạnh, có lúc nên giữ sức.
Biết thời là một phần rất lớn của sự khôn ngoan.
Bài học lớn nhất vẫn là tin người, nhưng phải chọn đúng người để tin
Cuối cùng, điều sâu nhất trong đạo dùng người của người xưa là thế này: muốn việc lớn thành, phải biết chọn đúng người, rồi tin người đó mà giao việc.
Nếu chưa xét người mà đã giao việc, đó là cẩu thả. Nếu đã xét đúng người mà vẫn không tin, đó là tự trói tay mình. Nếu để quá nhiều người chen vào việc của người đang gánh trách nhiệm, thì việc tốt cũng thành rối.
Người xưa không dạy ta dùng người bằng lời hay ý đẹp, mà dạy rất thực tế: phải nhìn người cho kỹ, đặt người cho đúng, thưởng phạt cho minh bạch, giữ lòng người cho yên và đừng để việc lớn hỏng vì quá nhiều lời bàn suông.
Lời kết
Đọc lời xưa, càng thấy cái gốc của mọi chuyện vẫn là con người. Từ việc chọn người, dùng người, giữ người cho đến giao quyền, giữ kỷ luật và giữ hòa khí, tất cả đều là đạo lý không cũ.
Thời nay không còn cảnh cầm quân như xưa, nhưng trong gia đình, trong công ty, trong một nhóm làm việc hay trong việc làm người cũng vậy. Muốn đi xa thì phải chọn người cho đúng. Muốn thành việc thì phải dùng người cho phải. Muốn bền thì phải giữ lòng người.
Người xưa nói chuyện binh pháp, nhưng suy cho cùng vẫn là dạy cách nhìn người và xử với người. Mà đó mới là điều khó nhất, cũng là điều quý nhất.
