Bài viết này được viết lại từ nội dung slide “Tổ chức và hoạt động của công ty chứng khoán – Tổng quan các nghiệp vụ” của ThS. Lâm Ái Nhi. Nội dung trình bày bằng ngôn ngữ đơn giản để người mới tìm hiểu chứng khoán dễ nắm bắt.
1. Công ty chứng khoán là gì?
Công ty chứng khoán là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh chứng khoán. Một công ty có thể thực hiện một, một số hoặc toàn bộ các nghiệp vụ: môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán và tư vấn đầu tư chứng khoán.
Tên công ty có thể là công ty cổ phần chứng khoán hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn chứng khoán. Hoạt động dựa trên giấy phép do Ủy ban Chứng khoán cấp.
Nói đơn giản, công ty chứng khoán hỗ trợ nhà đầu tư: mở tài khoản, đặt lệnh mua bán, lưu ký chứng khoán, thanh toán giao dịch hoặc nhận tư vấn, tùy theo nghiệp vụ được phép.
2. Các bộ phận trong công ty chứng khoán
Mỗi công ty có nhiều bộ phận, mỗi bộ phận phụ trách một phần công việc để giao dịch được thực hiện đúng quy trình, thông tin và trách nhiệm.
Các bộ phận gồm: phòng lệnh, bộ phận thủ quỹ, bộ phận bảo chứng, bộ phận ủy quyền, bộ phận quản lý thu nhập chứng khoán, bộ phận kế toán tiền mặt, bộ phận mua bán, bộ phận quản lý hồ sơ đăng ký chứng khoán, bộ phận nghiên cứu sản phẩm mới, bộ phận quản lý tài khoản mới, bộ phận thanh toán bù trừ.
2.1. Phòng lệnh
Chịu trách nhiệm xử lý lệnh, ghi chép chính xác, tiếp nhận, sắp xếp, theo dõi và chuyển lệnh vào hệ thống giao dịch phù hợp.
- Nhóm lệnh bán giá thấp nhất và nhóm lệnh mua giá cao nhất được ưu tiên.
- Giúp thực hiện lệnh dễ dàng trên sàn.
2.2. Bộ phận bảo chứng
Quản lý trạng thái tài khoản khách hàng, kiểm soát tiền và chứng khoán khách hàng. Giám sát giao dịch, thanh toán và ngăn ngừa vi phạm quy định ký quỹ.
2.3. Phòng tài vụ, kế toán
Kiểm soát hoạt động mua bán chứng khoán và luồng vốn ra vào công ty, đảm bảo dòng tiền theo dõi rõ ràng.
2.4. Bộ phận thủ quỹ
Quản lý tiền và chứng khoán khách hàng, quyền sở hữu chứng khoán, cung cấp dịch vụ cầm cố, quản lý tài khoản cầm cố và tài khoản vay ngân hàng, thực hiện nghiệp vụ kho quỹ.
2.5. Bộ phận bù trừ và thanh toán
Ghi chép giao dịch hằng ngày, tính toán số tiền và chứng khoán phải giao, đối chiếu giao dịch khách hàng với công ty, xác nhận kết quả giao dịch.
2.6. Bộ phận quản lý hồ sơ đăng ký chứng khoán
Quản lý hồ sơ chứng khoán, đăng ký chứng khoán cho khách hàng, cập nhật danh sách người sở hữu và tỷ lệ nắm giữ.
2.7. Bộ phận nghiên cứu, phân tích sản phẩm đầu tư
Thu thập, phân tích thông tin chứng khoán và cung cấp tài liệu, văn bản tư vấn cho bộ phận môi giới. Không trực tiếp đặt lệnh nhưng cung cấp cơ sở thông tin tư vấn.
3. Cơ cấu tổ chức của công ty chứng khoán
Gồm: Hội đồng quản trị / Hội đồng thành viên, Ban giám đốc, Ban quản trị rủi ro, Ban kiểm toán nội bộ, Ban kiểm soát nội bộ.
3.1. Ban giám đốc
Điều hành kinh doanh hằng ngày, chịu giám sát Hội đồng quản trị/thành viên. Yêu cầu: kinh nghiệm chuyên môn và quản lý ít nhất 3 năm, có chứng chỉ hành nghề phân tích tài chính hoặc quản lý quỹ.
3.2. Ban quản trị rủi ro
Thiết lập và duy trì hệ thống quản trị rủi ro, quy định chính sách, tiêu chuẩn đánh giá, mức độ rủi ro tổng thể và bộ phận. Thực hiện đánh giá độc lập, kiểm tra và giám sát.
3.3. Kiểm toán nội bộ
Đánh giá sự tuân thủ pháp luật, điều lệ, quyết định cổ đông, hiệu quả hoạt động, quản lý rủi ro và kiểm soát hệ thống công nghệ thông tin.
3.4. Kiểm soát nội bộ
Giám sát tuân thủ pháp luật, điều lệ công ty, các quy trình nghiệp vụ và rủi ro. Đảm bảo tách biệt tài sản khách hàng và phòng chống rửa tiền.
4. Nguyên tắc hoạt động
- Tuân thủ pháp luật chứng khoán và các quy định liên quan.
- Thực hiện công bằng, trung thực, ban hành quy trình nghiệp vụ và quản trị rủi ro.
- Tách biệt văn phòng, nhân sự, hệ thống dữ liệu giữa các bộ phận để tránh xung đột lợi ích.
- Người hành nghề chứng khoán không thực hiện đồng thời môi giới và tự doanh.
- Khi đưa ra dự báo hoặc khuyến nghị trên phương tiện truyền thông, phải ghi rõ cơ sở phân tích và nguồn thông tin.
5. Các nghiệp vụ của công ty chứng khoán
- Môi giới chứng khoán: tư vấn, mở tài khoản, nhận lệnh, kiểm soát giao dịch.
- Tự doanh chứng khoán: giao dịch cho tài khoản công ty, ưu tiên lệnh khách hàng.
- Bảo lãnh phát hành: cam kết chắc chắn, đáp ứng điều kiện pháp lý và vốn.
- Tư vấn đầu tư: ký hợp đồng, thu thập thông tin khách hàng, cấm hành vi sai lệch.
- Lưu ký chứng khoán: đăng ký, lưu ký, quản lý sổ cổ đông.
- Tư vấn tài chính: tái cơ cấu, sáp nhập, hợp nhất, mua bán doanh nghiệp, niêm yết, định giá doanh nghiệp.
6. Tổng quan nghiệp vụ giao dịch chứng khoán
Khách hàng ký hợp đồng mở tài khoản, ký quỹ hoặc lưu ký chứng khoán, đặt lệnh trực tiếp hoặc gián tiếp qua điện thoại, fax, internet.
Phòng môi giới đối chiếu số dư với phòng kế toán, chuyển lệnh vào hệ thống khớp lệnh của Sở Giao dịch chứng khoán.
Kết quả khớp lệnh gửi đến phòng đăng ký, bù trừ, lưu ký và ngân hàng để thanh toán. Sau ba ngày làm việc, ngân hàng và công ty chứng khoán thực hiện thanh toán, phòng kế toán hạch toán tiền và chứng khoán vào tài khoản khách hàng.
7. Bộ hợp đồng mở tài khoản chứng khoán
Gồm: hợp đồng mở tài khoản, giấy đăng ký sử dụng tiện ích giao dịch qua điện thoại, SMS, giao dịch trực tuyến, chuyển khoản trực tuyến và hợp đồng ký quỹ.
Công ty phải giải thích hợp đồng, thủ tục, đánh giá khả năng tài chính, mức chịu rủi ro và kỳ vọng lợi nhuận khách hàng.
8. Quy định giao dịch trên sàn HOSE
- Khớp lệnh định kỳ: so khớp lệnh tại thời điểm xác định, chọn giá đạt khối lượng lớn nhất.
- Khớp lệnh liên tục: ưu tiên giá trước, thời gian sau.
- Đơn vị giao dịch: lô chẵn 10 cổ phiếu, ETF; thỏa thuận ≥20.000 cổ phiếu.
- Lệnh giao dịch: ATO, ATC, giới hạn, MP.
- Biên độ dao động: cổ phiếu, ETF, chứng chỉ quỹ ±7%; trái phiếu không áp dụng.
9. Quy định giao dịch tại HNX
- Thời gian giao dịch: liên tục I 9h00–11h30, nghỉ giữa phiên 11h30–13h00, liên tục II 13h00–14h30, định kỳ đóng cửa 14h30–14h45, thỏa thuận 14h45–15h00.
- Đơn vị giao dịch: lô chẵn 100 cổ phiếu/ETF/trái phiếu; lô lẻ 1–99 cổ phiếu/ETF.
- Đơn vị yết giá: cổ phiếu 100 đồng, ETF 1 đồng, trái phiếu không quy định.
- Biên độ dao động giá: cổ phiếu ±10%, cổ phiếu/ETF giao dịch ngày đầu ±30%, cổ tức/bonus ±30%, trái phiếu không áp dụng.
- Lệnh giao dịch: giới hạn, thị trường, MTL, MOK, MAK.
10. Kết luận
Công ty chứng khoán là tổ chức trung gian quan trọng trên thị trường, thực hiện nhiều nghiệp vụ, phối hợp bộ phận để xử lý lệnh, quản lý tiền, chứng khoán, bù trừ, quản lý hồ sơ, nghiên cứu, quản trị rủi ro, kiểm toán và kiểm soát nội bộ.
Đối với nhà đầu tư mới: mở tài khoản, ký hợp đồng, ký quỹ/lưu ký, đặt lệnh, chờ khớp lệnh, nhận xác nhận và thanh toán. Công ty chứng khoán tổ chức, hỗ trợ và kiểm soát quá trình theo quy trình và nguyên tắc.
